czwartek, 7 marca 2013

Beata Obertyńska, W domu niewoli

 



„W domu niewoli” Beaty Obertyńskiej to relacja z tułaczki autorki po Związku Radzieckim w latach 1940 – 42. Pisanie tej książki rozpoczęło się jeszcze w 1942 r. w Palestynie, kiedy wszyscy, którzy zdołali wyjść z Rosji, zostali wezwani do spisywania swoich wspomnień. Powiedzieć o tej lekturze, że jest wstrząsająca, to za mało. Trudno znaleźć przymiotnik, który odzwierciedlałby jej zawartość. 

Czytelnik, który sięgnie po tę książkę zapozna bowiem się z jednostkowym, a jakże typowym losem polskiej przedstawicielki kresowej inteligencji, którą wkroczenie wojsk radzieckich do Polski w dniu 17 września 1939 r. zastało w jej domu we Lwowie. Autorka, przed wojną poetka, aktorka opisuje szczegółowo zmiany zachodzące na zagarniętych polskich ziemiach i sposób zachowania wojsk radzieckich. Wszechwładza NKWD jest w krótkim czasie powszechna, obezwładniająca i siejąca grozę. Polacy są zmuszeni przyjmować do domów obowiązkowych lokatorów, tracą oszczędności całego życia, żyją z wyprzedawania rzeczy. Zima 1939/40 jest sroga i zmusza mieszkańców do ekwilibrystyki na rzecz zapewnienia możliwości przeżycia w tych warunkach. Dochodzą pierwsze informacje o nagłych wywozach całych wsi w głąb Rosji, zła sławę zyskują dwa więzienia we Lwowie: Zamarstynów i Brygidki. Coraz więcej aresztowań i brak informacji o uwięzionych… 

W lipcu 1940 r. NKWD zatrzymuje Beatę Obertyńską i wysyła do więzienia na Brygidkach. Jest to tylko pierwszy akord tragicznej tułaczki autorki przez kolejne więzienia w Kijowie, Charkowie, Chersoniu, poprzez obóz w Starobielsku i łagier w Workucie, skąd wyrwała ją amnestia dla obywateli polskich zawarta w układzie Sikorski-Majski. Ten więzienno-obozowy szlak naznaczony jest przez udrękę uwięzienia w warunkach urągających ludzkiej godności, zupełnie odhumanizowany stosunek do więźniów, brak jakichkolwiek pozorów sprawiedliwości, wszechobecna ciasnota, brud, zawszenie, choroby, nieludzkie zmęczenie, głód i dramatyczne warunki sanitarne.

Relacja jest szczegółowa, przedstawia stan ducha autorki, ale opisuje ona również historie ludzkie, które zapamiętała, a które niejednokrotnie budzą grozę wielokrotnie większą od tego, co ją spotkało. Jak bowiem nie wzdrygać się na myśl o biednej kobiecie, która wyszedłszy rano z zakarpackiej chaty, w której zamknęła dwójkę malutkich dzieci, zapędziła się za swoimi jedynymi zwierzętami za rumuńską granicę, a wracając została aresztowana i odstawiona do sowieckiego więzienia, gdzie nikt nie zainteresował się losem tych dzieci mimo podejmowanej przez matkę głodówki i wszechogarniającej rozpaczy. Nic dziwnego, że kobieta ta dostała pomieszania zmysłów… Podobnych historii jest w tej książce całe mnóstwo. Uderza niesamowita opresyjność tego reżimu przewyższająca wszystko, co można było sobie wyobrażać. W więzieniach były całe legiony osób, które uciekając z ziem zagarniętych przez hitlerowców, trafiały w ręce NKWD podczas nielegalnego przekraczania granicy i mimo często podobnego do bolszewickiej Rosji światopoglądu były wtrącane do więzienia. Na kartach wspomnień Beaty Obertyńskiej pojawiają się też więźniarki, które z głową wypełnioną komunistyczną propagandą, były niezachwiane w swojej wierności linii partii mimo pobytu w więzieniu...

Autorka wielokrotnie wskazuje przykłady sowieckiego systemu, który uczynił z ludzi – wbrew głoszonym hasłom – niemal niewolników, wykorzystywanych na każdym kroku i zmuszanych często do pracy ponad siły oraz trwonienia czasu i energii we wszechobecnych kolejkach w pogoni za żywnością. Zwraca uwagę, że jej perspektywa być może jest ograniczona, ale niewątpliwie zetknęła się z wieloma niezbyt „twarzowymi” aspektami systemu, którego nie zauważali lewicowi intelektualiści z Zachodu, którzy dali się ponieść rewolucyjnym ideałom i „trawie pomalowanej na zielono”, którą im prezentowano podczas wyreżyserowanych wizyt w Związku Radzieckim.

„W pustych witrynach sklepów, opasany girlandami czerwonej bibułki, króluje nieodmiennie chytrze podśmiechujący się Stalin. Jedynym, co w każdym sklepie dostać możesz na pewno, to będzie jego życiorys. Szukałam zapałek. Nie dostałam ich. Ale za te kopiejki, które kosztowałyby jedno ich pudełko, mogłam była, jak nic kupić książkę. Propagandową oczywiście. Pozbawione towaru sklepowe półki bieleją od stosów taniej – bezprzykładnie taniej w Rosji – książki. Bije się je w milionach egzemplarzy i sprzedaje za kopiejki. Widocznie głód wiedzy rozpiera masy! Sowiecki reżym pokonał wreszcie osławiony rosyjski analfabetyzm! Krzyczy się o tym na cały świat. Tak. Istotnie pokonał. I to jest imponujące. Imponująca też jest chytrość tego gigantycznego wyczynu. O cóż to właściwie chodziło? O umysłowe podniesienie warstw? O rozwój, o wykształcenie, o rozszerzenie horyzontów? Jeżeli tak, to w minimalnym chyba stopniu. Pokonanie analfabetyzmu, owo budujące udostępnienie książki wszystkim, miało się stać przede wszystkim jeszcze jednym tłokiem, którym, na równi z radiem można pompować i pompować w społeczeństwo – propagandę.” (strony 218-219) 

Z książki wyłania się przede wszystkim olbrzymia skala prześladowań Polaków po 1939 r. Skala, która poraża. Jak słusznie zauważa w pewnym momencie autorka tych przejmujących wspomnień, Związek Radziecki postanowił nie tyle odebrać ojczyznę Polakom, co pozbawić kraj obywateli wywożąc ich w bezkresne ziemie sowieckiej Rosji, zapełniając nimi więzienia, łagry, kołchozy położone w najbardziej nieprzyjaznych człowiekowi warunkach klimatycznych. Najgorsze, że te straszne doświadczenia nie zakończyły się z chwilą uzyskania tzw. amnestii. Mimo układu Sikorski-Majski i podjętych zobowiązań, wielu Polaków nie zdołało dotrzeć do miejsca, gdzie tworzyła się polska armia. Niektórzy nie zdążyli, a ci, co zdążyli, często doświadczali warunków transportu i traktowania porównywalnych z łagrem, tyle, że nie było porcji choćby najlichszej strawy… Nawet w takich warunkach można było jednak uciec do świata wykreowanego w książce...

"Pewnego dnia spostrzegam u wysiedleńców brudną, wytłuszczoną książkę. Pytam, co to. Trylogia! Pierwszy, zdekompletowany tom Pana Wołodyjowskiego. Wpraszam się do kolejki czekających na ten rarytas ludzi i oto pewnego dnia wojna, Sowiety, Amu-daria, wszy, głód – wszystko to znika bez śladu, a obejmuje mnie dobroczynnym chłodem szmaragdowa letniczka Imć Państwa Andrzejów, sapania Zagłoby i brzęki pszczół nad dzbanem. Najdroższa, nieporównana, niezawodna Trylogia! Umie się ją przecie na pamięć, zna dosłownie dialogi, wie, jaki będzie koniec każdego zdania – a przecie zawsze czyta się ją jak nową. Toteż kiedy wieczorem wypływam po drugiej stronie tomu, mam wrażenie, żem się zbudziła ze snu. Znalazła się znów wojna i Sowiety, i wszy, i głód, kaszlący na mnie chłopiec, kolący siennik – wszystko!” (s. 250) 

Można się nie zgadzać z niektórymi ostrymi sądami przedstawionymi w tej książce. Można pewne opinie uznać za zbyt radykalne, ale nie sposób odmówić tej relacji autentyczności. To zdarzyło się naprawdę i koniecznie trzeba o tym pamiętać. Chwała dowództwu Armii generała Andersa, że nakazał spisanie tych wspomnień, aby ocalić straszne przeżycia wielu tysięcy czy nawet milionów Polaków od zapomnienia. Trudno mi jednak zrozumieć, dlaczego ta książka doczekała się jedynie dwóch wydań w niepodległej Polsce. A powinni ją przeczytać wszyscy, którzy interesują się historią kraju, zwłaszcza tym, co się stało na polskich Kresach po wrześniu 1939 r. 

Na marginesie tej notki pozwalam sobie zareklamować dwie strony internetowe poświęcone Sybirakom. 
 
http://sybir.com.pl/
http://kresy-siberia.org/muzeum/intro?lang=pl 











Życiorys Beaty Obertyńskiej znajdziecie tu i tu
Źródło zdjęcia



 
Autor: Beata Obertyńska
Wydawnictwo: Instytut Wydawniczy PAX
Rok wydania: 1991
Liczba stron: 360

15 komentarzy:

  1. Przez los jednostkowy do prawdziwej historii Polaków. Wspaniale, że dotarłaś, że przeczytałaś i że piszesz. O Obertyńskiej wciąż cicho. Czas przerwać milczenie i propagować dobrą literaturę. Dzięki za wpis!!!
    PS
    Mam taką cichuteńką, maciupeńką nadzieję, że zachęciłam:)))

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Oczywiście, że zachęciłaś :) Aczkolwiek przyznam, że z nazwiskiem Obertyńskiej zetknęłam się na jakimś innym blogu, gdzie wspomniano jej nazwisko jako przykład niesłusznie zapomnianej poetki. Na tyle mnie to zainteresowało, że poszukałam jej życiorysu, a potem tytuł wspomnień miałam juz zakonotowany :) Twoja opinia skłoniła mnie do podjęcia bardziej energicznych poszukiwań :)

      Usuń
  2. Pierwszy raz właśnie u książkowca spotkałam się z Obertyńską.
    Mam nadzieję, że też przeczytam.
    A dlaczego tylko dwa wydania? Sama musisz sobie na to odpowiedzieć. W wystąpieniach z okazji 150 rocznicy Powstania Styczniowego Nasz Pan Prezydent ani razu nie powiedział przeciwko komu to powstanie było wywołane.A słuchałam obydwu wystąpień oficjalnych .O czymś to świadczy.)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Jestem pewna, że przeczytasz tę książkę już niedługo. Muszę jednak przyznać, że gdyby nie zasoby mojej biblioteki, to pewnie miałabym spory kłopot z jej dostaniem, bo ceny na allegro są "zaporowe".

      Usuń
  3. Przeczytałam z ogromnym zainteresowaniem Twój ciekawy wpis o niezwykle interesującej książce.
    Zaraz zajrzę na polecane strony.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dopisałam jeszcze jeden adres, ale widzę, że chyba pierwszy link nie działa (albo mam problem z łączem internetowym :)), choć parę dni temu wszystko było w porządku :(
      Książka jest warta poznania, tym bardziej, że o tej tragicznej tułaczce opowiada kobieta obdarzona dużym zmysłem obserwacji i niewatpliwym talentem literackim.

      Usuń
  4. Choć moje zainteresowania zdecydowanie brną w innym kierunku twoja recenzja i wpis u Bogusi sprawiły, że chciałabym przeczytać. Rozczulił mnie fragment o czytaniu Trylogii może dlatego, że jak mnie źle (a gdzie tam mojemu źle do tragicznego losu bohaterki, ale jak mi źle- to też lubię zanurzyć się w literaturę lub muzykę i zapomnieć o całym brudzie świata zewnętrznego).

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Mnie też ujął fragment z Trylogią i dlatego go umieściłam w notce :)

      Usuń
  5. Czytałam wiele literatury łagrowej, ale właśnie wspomnienia Obertyńskiej wywarły na mnie największe wrażenie. Może dlatego, że to kobieta, poetka, no i ta niesamowita spostrzegawczość? Dla mnie ta jej książka to numer jeden na liście wspomnień z "nieludzkiej ziemi".
    Poza tym, mam słabość do tej całej rodziny, od babci - niedoszłej narzeczonej Grottgera począwszy, poprzez matkę Marylę Wolską, poetkę z czarodziejską rózdżką i żonę polskiego nafciarza, do wnuczki Beaty. Już pisałam u Książkowca, że film mi się marzy o tych niezwykłych kobietach.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Nie znam zbyt dobrze literatury łagrowej, więc nie mogę porównywać, ale książka Obertyńskiej zadziwiła mnie tym, że tak dużo zapamiętała i potrafiła to prosto, a jednak plastycznie opisać, przywołać na karty książki ludzi, których spotkała i ich historie, które jej opowiedzieli. Mimo ogromu nieszczęść, które ją spotkały potrafiła zdobyć się na przykład na pięknie wyrażony zachwyt zorzą polarną. Po prostu świetna książka. A historia tej rodziny jest rzeczywiście niezwykła i nadaje się i na film, i na książkę :)

      Usuń
  6. Dobrze, że mamy takie lektury:) A do mnie w drodze "Wspomnienia" Wolskiej i Obertyńskiej. O Naglerowej też tyle dobrego słyszałam. Tylko szukać i chłonąć. Pozdrawiam cieplutko wszystkich nade mną:)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. O tej książce przeczytałam u Alicji, ale można ją zdobyć tylko na allegro. Może kiedyś... :)

      Usuń
  7. Uwielbiam te wszystkie "dokumenty" wojenne, więc ta książka też pewnie przypadłaby mi do gustu. ;)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Jest to naprawdę świetna książka naładowana emocjami, a jednocześnie przekazująca ogromną ilość informacji o tych tragicznych latach. Do zdobycia tylko na allegro (ceny koszmarne) lub w bibliotece.

      Usuń
  8. Dziękuję za uwagę na temat Sofii Oksanen, pewnie tkwiłabym w przekonaniu, że to Estonka. ;)

    OdpowiedzUsuń

Ze względu na nasilony ostatnio napływ spamu, możliwość komentowania przez użytkowników anonimowych została zablokowana.
Niestety, nie zawsze jestem w stanie od razu odpowiedzieć na komentarz. Dziękuję za wyrozumiałość i komentowanie. :)

Autorzy

Agopsowicz Monika Albaret Celeste Albom Mitch Alvtegen Karin Austen Jane Babina Natalka Bachmann Ingeborg Baranowska Małgorzata Becerra Angela Beekman Aimee Bek Aleksander Bellow Saul Bennett Alan Bobkowski Andrzej Bogucka Maria Bonda Katarzyna Brabant Hyacinthe Braine John Brodski Josif Calvino Italo Castagno Dario Cegielski Tadeusz Cejrowski Wojciech Cherezińska Elżbieta Cleeves Ann Courtemanche Gil Crummey Michael Cusk Rachel Czapska Maria Czarnyszewicz Florian Dallas Sandra de Blasi Marlena Didion Joan Dmochowska Emma Doctorow E.L. Domańska-Kubiak Irena Dostojewska Anna Drinkwater Carol Druckerman Pamela Dunlop Fuchsia Edwardson Ake Evans Richard Fadiman Anne Faulkner William Fiedler Arkady Fletcher Susan Fogelström Per Anders Fønhus Mikkjel Fowler Karen Joy Franzen Jonathan Frayn Michael Fryczkowska Anna Gaskell Elizabeth Gilmour David Giordano Paolo Goetel Ferdynand Goethe Johann Wolfgang Gołowkina Irina Grabowska-Grzyb Ałbena Grabski Maciej Green Penelope Grimes Martha Grimwood Ken Gunnarsson Gunnar Gustafsson Lars Gutowska-Adamczyk Małgorzata Guzowska Marta Hagen Wiktor Hamsun Knut Hejke Krzysztof Herbert Zbigniew Hill Susan Hoffmanowa Klementyna Holt Anne Hovsgaard Jens Hulova Petra Ishiguro Kazuo Iwaszkiewicz Jarosław Iwaszkiewiczowa Anna Jaffrey Madhur Jakowienko Mira Jamski Piotr Jaruzelska Monika Jastrzębska Magdalena Jersild Per Christian Jörgensdotter Anna Jurgała-Jureczka Joanna Kaczyńska Marta Kallentoft Mons Kanger Thomas Kanowicz Grigorij Karon Jan Karpiński Wojciech Kaschnitz Marie Luise Kolbuszewski Jacek Komuda Jacek Kościński Piotr Kowecka Elżbieta Kraszewski Józef Ignacy Kroh Antoni Kruusval Catarina Krzysztoń Jerzy Kuncewiczowa Maria Kutyłowska Helena Lackberg Camilla Lanckorońska Karolina Lander Leena Larsson Asa Lehtonen Joel Lupton Rosamund Lurie Alison Ładyński Antonin Łopieńska Barbara Łozińska Maja Łoziński Mikołaj Mackiewicz Józef Magris Claudio Malczewski Rafał Maloney Alison Małecki Jan Manguel Alberto Mankell Henning Mann Wojciech Mansfield Katherine Marai Sandor Marias Javier Marinina Aleksandra Marklund Liza Marquez Gabriel Masłoń Krzysztof Mazzucco Melania Meder Basia Meller Marcin Meredith George Michniewicz Tomasz Miłoszewski Zygmunt Mitchell David Mizielińscy Mjaset Christer Mrożek Sławomir Mukka Timo Murakami Haruki Musierowicz Małgorzata Musso Guillaume Muszyńska-Hoffmannowa Hanna Nair Preethi Nesbø Jo Nicieja Stanisław Nothomb Amelie Nowakowski Marek Nowik Mirosław Obertyńska Beata Oksanen Sofi Ossendowski Antoni Ferdynand Paukszta Eugeniusz Pawełczyńska Anna Pezzelli Peter Pilch Krzysztof Platerowa Katarzyna Plebanek Grażyna Płatowa Wiktoria Proust Marcel Pruszkowska Maria Pruszyńska Anna Quinn Spencer Rabska Zuzanna Rankin Ian Rejmer Małgorzata Reszka Paweł Rutkowski Krzysztof Rylski Eustachy Sadler Michael Safak Elif Schirmer Marcin Seghers Jan Sobański Antoni Staalesen Gunnar Stanowski Krzysztor Stasiuk Andrzej Stec Ewa Stenka Danuta Stockett Kathryn Stulgińska Zofia Susso Eva Sypuła-Gliwa Joanna Szabo Magda Szarota Piotr Szczygieł Mariusz Szejnert Małgorzata Szumska Małgorzata Terzani Tiziano Theorin Johan Thompson Ruth Todd Jackie Tomkowski Jan Tristante Jeronimo Tullet Herve Velthuijs Max Venclova Tomas Venezia Mariolina Vesaas Tarjei Wachowicz-Makowska Jolanta Waltari Mika Wałkuski Marek Wańkowicz Melchior Warmbrunn Erika Wassmo Herbjørg Wasylewski Stanisław White Patrick Wiechert Ernst Wieslander Jujja Włodek Ludwika Zevin Gabrielle Zyskowska-Ignaciak Katarzyna
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...